آیا کفش ورزشی نایک واقعاً مغز را فعال می‌کند؟

متیو نرس، مدیر ارشد علمی نایک، در بیانیه مطبوعاتی این شرکت می‌گوید: «ما با مطالعه ادراک، توجه و بازخورد حسی، در حال بهره‌برداری از ارتباط مغز و بدن به روش‌های جدیدی هستیم. موضوع فقط سریع‌تر دویدن نیست، بلکه احساس حضور، تمرکز و تاب‌آوری بیشتر است.» برندهای دیگری مانند Naboso نیز «جوراب‌های عصبی» و کفی‌های محرک سیستم عصبی به بازار عرضه کرده‌اند.

اما آیا تحریک کف پا واقعاً می‌تواند ذهن را هوشیارتر کند؟ دکتر اتم سرکار (Atom Sarkar)، جراح مغز و اعصاب و استاد دانشگاه، معتقد است که واقعیت علوم اعصاب بسیار پیچیده‌تر و بسیار کمتر از تبلیغات پر زرق‌وبرق برندها «دراماتیک» است.

پیوند نزدیک میان کف پا و مغز

کف پاهای ما حاوی هزاران گیرنده مکانیکی (Mechanoreceptors) هستند که کوچک‌ترین فشار، لرزش، بافت و حرکت را تشخیص می‌دهند. سیگنال‌های این گیرنده‌ها از طریق اعصاب محیطی به نخاع و سپس به بخشی از مغز به نام قشر حسی (Somatosensory Cortex) می‌رسند که یک نقشه از بدن را مدیریت می‌کند. پاها بخش معناداری از این نقشه را اشغال کرده‌اند که نشان‌دهنده اهمیت آن‌ها در تعادل، وضعیت بدن و حرکت است.

استفاده از یک کفش ورزشی اورجینال روی درک عمقی (Proprioception) نیز تأثیر می‌گذارد؛ یعنی حسی که مغز با تکیه بر ورودی عضلات، مفاصل و تاندون‌ها درک می‌کند بدن دقیقاً در چه وضعیتی از فضا قرار دارد. از آنجایی که وضعیت بدن و حرکت با توجه و هوشیاری پیوند نزدیکی دارند، تغییر بازخورد حسی از پاها می‌تواند بر میزان ثبات یا هوشیاری فرد تأثیر بگذارد. اما نکته کلیدی جراحان مغز اینجاست: تاثیر بر حرکت، لزوماً به معنای تقویت عملکردهای ذهنی (شناختی) نیست.

کفش‌های مینیمالیست و چالش آستانه تحریک

کفش‌های مینیمالیست با زیره‌های نازک اجازه می‌دهند اطلاعات لمسی بیشتری به مغز برسد که گاهی تعادل و پایداری گام برداشتن را بهبود می‌بخشد. با این حال، ورودی حسی بیشتر لزوماً بهتر نیست. مغز انسان مدام در حال فیلتر کردن اطلاعات است تا موارد مفید را اولویت‌بندی و موارد مزاحم را سرکوب کند.

برای کسی که به این نوع کفش‌ها عادت ندارد، افزایش ناگهانی پیام‌های حسی از کف پا می‌تواند بار ذهنی (Cognitive Load) را افزایش دهد؛ یعنی ذهن شما به جای تمرکز بر عملکرد، درگیر پردازش حس‌های جدید زیر پا می‌شود. تحریک حسی می‌تواند آگاهی را بالا ببرند، اما از یک مرز مشخص که بگذرد، تبدیل به «نویز» می‌شود.

آیا کفش واقعاً تمرکز را ارتقا می‌دهد؟ شک علمی

اینکه آیا کفش می‌تواند تمرکز را بهبود ببخشد، جایی است که علوم اعصاب به شدت نسبت به آن مشکوک است. فعال شدن مناطق حسی مغز به معنای تقویت توانایی ذهنی نیست. تمرکز و عملکردهای اجرایی به شبکه‌های توزیع‌شده در بخش‌های دیگر مغز مثل قشر پیش‌پیشانی، لوب آهیانه‌ای و تالاموس وابسته هستند. این سیستم‌ها همچنین به هورمون‌هایی مثل دوپامین و نوراپی‌نفرین نیاز دارند.

دکتر سرکار تأکید می‌کند که هیچ مدرک علمی معتبری وجود ندارد که نشان دهد تحریک غیرفعال کف پا مانند بافت کفی یا فوم‌های خاص  بتواند تمرکز بزرگسالان سالم را به طور معناداری بهبود ببخشد. به زبان ساده: حس کردنِ ورودی حسیِ بیشتر به این معنی نیست که سیستم‌های تمرکز مغز بهتر کار می‌کنند.

قدرت باور و تأثیر وضعیت فیزیکی بر روان

اگر کفش‌ها مستقیماً روی قدرت فکر اثر نمی‌گذارند، چرا مردم حس بهتری دارند؟ دو دلیل علمی وجود دارد:

• اثر پلاسیبو (باور ذهنی): باور و انتظار نقش قدرتمندی در عملکرد دارند. اگر شما باور داشته باشید که یک کفش ورزشی اورجینال تمرکز شما را بالا می‌برد، همین باور به تنهایی می‌تواند رفتار و درک شما را تغییر دهد تا واقعاً نتیجه بهتری بگیرید.
• تأثیر وضعیت فیزیکی بر ذهن (Embodied Cognition): وضعیت فیزیکی بدن بر فرآیندهای ذهنی اثر می‌گذارد. کفشی که باعث شود شما مسلط‌تر بایستید یا راحت‌تر حرکت کنید، می‌تواند به طور غیرمستقیم روی خلق‌وخو، اعتمادبه‌نفس و وضوح ذهنی شما اثر مثبت بگذارد.

نتیجه‌گیری: تفاوت علم و بازاریابی

مشکل این نیست که کفش بر سیستم عصبی تاثیر نمی‌گذارد، بلکه مشکل در «عدم دقت» ادعاهاست. برندها مرز بین تعدیل حسی و تقویت ذهنی را کمرنگ کرده‌اند. علم اعصاب تأیید می‌کند که کفش می‌تواند حس، وضعیت بدن و حرکت شما را تغییر دهد، اما ادعای تقویت تمرکز هنوز ثابت نشده است.

قدرتمندترین اثرات ذهنی در ورزش همچنان از تمرین مستمر، خواب کافی و انضباط شخصی حاصل می‌شود. انتخاب و خرید کفش ورزشی اورجینال نایک یا آدیداس از فروشگاه زینال صالح، با بهبود احساسِ حرکت و ایمنی، سفر ورزشی شما را لذت‌بخش‌تر می‌کند، اما سیم‌کشی مغز شما را تغییر نمی‌دهد.

منبع و اعتبار علمی

این مقاله بر اساس یادداشت تحلیلی دکتر Atom Sarkar، استاد جراحی مغز و اعصاب دانشگاه درکسل، استخراج شده که در نشریه علمی The Conversation منتشر شده است.